Kazak Türklerinin müzik geleneği, Türk dünyası ve dünya müziği içinde önemli bir yere sahiptir. Yüzyıllar boyunca Kazak bestecileri bozkırlarda, dağlarda ve Sir Derya kıyılarında dolaşarak eserler vermişlerdir. Bu eserler halk arasında benimsenmiş ve halk müziği olarak yaşamaya devam etmiştir. Makalede, Kazak müziğindeki hikâyeli dombıra ezgilerinden biri olan “Aksak Kulan” ele alınmaktadır. Anahtar kelimeler: Türk Dünyası, Kazak, Dombıra, Küy, Aksak Kulan, Müzik.
Kazak Türkleri, ata sazı dombırayı korumuş ve günümüze taşımışlardır. Dombıra repertuvarı oldukça zengindir ve bu repertuvarın önemli bir parçasını sözsüz saz eserleri olan “küy”ler oluşturur. Küyler, Kazak kültüründe acı, sevinç, hasret ve aşk gibi duyguları ifade etmek için kullanılır. “Aksak Kulan” da bu küylerden biridir.
“Aksak Kulan” küyü, Cengiz Han’ın oğlu Coçi Han (Joşı Han) ile ilgili bir efsaneye dayanır. Coçi, ava düşkün olduğu için babası tarafından ava çıkması yasaklanmıştır. Ancak Coçi, bir gün gizlice ava çıkar ve bir kulan (yaban eşeği) sürüsünü kovalar. Yaraladığı bir kulan, aksayarak kaçmaya başlar ve sonunda Coçi’yi tekmeleyerek öldürür. Cengiz Han, oğlunun dönmemesi üzerine endişelenir ve kötü haberi getirene ağır ceza vereceğini söyler. Bu haberi büyük Kazak ozanı Ketbuga Baba, dombırasıyla çaldığı “Aksak Kulan” küyü ile Cengiz Han’a iletir. Cengiz Han, küyü dinleyerek oğlunun öldüğünü anlar. Ketbuga Baba, zekâsını kullanarak cezadan kurtulur ve dombıranın göğsündeki deliğe eritilmiş kurşun dökülür. Bu olay, dombıranın bugünkü şeklini almasına neden olmuştur. Efsanenin farklı versiyonları da bulunmaktadır. Özellikle Sedat Solakoğlu’nun tezinde yer alan varyant, Ketbuga Baba’nın dombırayı nasıl dönüştürdüğünü ve cezadan nasıl kurtulduğunu detaylı bir şekilde anlatır.
“Aksak Kulan” küyünün üç varyantı bulunmaktadır: “Aksak Kulan” (en meşhur olan), “Aksak Kulan Joşıxan” (daha az bilinen) ve Seytek Orazahulı’nın bestelediği “Aksak Kulan”. Küy, Kazak bozkırlarında av sahnelerini ve duygusal yoğunluğu yansıtır. Bahaeddin Ögel, bu küyün iki sesli olarak çalındığını ve avcı ile doğanın seslerini yansıttığını belirtmiştir.
“Aksak Kulan” küyü, Kazak müzik geleneğinin zenginliğini ve derinliğini gösteren önemli bir eserdir. Hem tarihî bir hikâyeye dayanması hem de Ketbuga Baba’nın zekâsını yansıtması açısından önem taşır. Bu küy, çocuklar ve gençler için öğretici bir niteliğe sahiptir ve üstün bir müzik zevki kazandırmayı amaçlar. Ayrıca, hikâyesi olan müzik eserlerinin insanı daha derinden etkilediği görüşüne de uygun bir örnektir.
Efsaneyi anlatan Sovyet dönemi çizgifilmi: https://www.youtube.com/watch?v=Lh2PWaWyBfs
